0

Przedsiębiorca ma możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu

Mimo że składając oświadczenie woli drugiej stronie, wyrażamy wolę zawarcia umowy, to nie jesteśmy bezradni i na gruncie przepisów Kodeksu Cywilnego mamy możliwość uchyleniu się od skutków tak złożonego świadczenia woli.

Częstym zjawiskiem pojawiającym się w obrocie gospodarczym, jest złożenie oświadczenia woli bądź zawarcie umowy pod wpływem błędu. Kwestia ta pojawia się nie tylko w przypadku mylnego wyobrażania strony zawierającej umowę o jakimś jej elemencie (np. cenie) ale również w zakresie pisemnych dyspozycji osób upoważnionych do reprezentacji Spółki, dotyczących chociażby zadysponowania środkami pieniężnymi, w mylnym przekonaniu, wykonania świadczenia w ramach rozliczenia transakcji z innym podmiotem.

O tym aby skorzystać z instytucji uchylenia się od skutków złożonego przez nas oświadczenia, decyduje działanie w chwili jego składania pod wpływem błędu. Jednakże aby skorzystać z takiej możliwości, po pierwsze muszą zostać spełnione określone przesłanki, od których zależy skuteczne uchylenie się od skutków prawnych takiej czynności oraz zachowanie wymaganego prawem terminu do złożenia oświadczenia drugiej stronie.

Jaki błąd powoduje możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli?

Istotnym jest aby błąd był prawnie doniosły. Warunkiem istotności błędu jest niezgodne z rzeczywistością wyobrażenie o treści czynności prawnej, jak i każdego jej elementu, który był przyczyną złożenia oświadczenia woli, przy uwzględnieniu tego, że gdyby składający oświadczenie znał treść rzeczywistą, nie złożyłby tego oświadczenia. Aby zobrazować istotę problemu, podaję przykład z życia wzięty, a mianowicie, wydanie przez spółkę dyspozycji przelania środków pieniężnych zdeponowanych na rachunku depozytowym notariusz na rzecz innego podmiotu. W tym stanie faktycznym umowę depozytu notarialnego zawarła osoba fizyczna. W treści protokołu depozytu, zostało wskazane, iż Spółka (x) nabywa nieruchomość za określoną cenę, płatną w ustalonych ratach. W tym samym dokumencie stwierdzono, iż członek Zarządu Spółki (x) sprzedaje swoje udziały osobie fizycznej pod warunkiem zapłaty określonej kwoty w określonym terminie. Kwota za sprzedaż udziałów, w imieniu nabywcy została uiszczona przez Spółkę (y) i zdeponowana na rachunku depozytowym notariusza, przy czym Spółka (y) wskazała, iż przelana kwota dotyczy zapłaty części ceny za sprzedaż nieruchomości, gdy faktycznym zamiarem Spółki (y) było wstąpienie w prawa wynikające z umowy sprzedaży udziałów, w miejsce nabywcy. Następnie notariusz przelał zdeponowaną kwotę na rzecz innego podmiotu, tytułem zapłaty części ceny za sprzedaż nieruchomości, wskazując w treści jako właściciela środków pieniężnych Spółkę (x). A zatem widocznym jest, iż Spółka (y) działała pod wpływem błędu, że wykonuje świadczenie w ramach rozliczenia ceny za udziały, które nabędzie w Spółce (x) w ramach rozliczenia ceny. Spółka (y) nie miała interesu prawnego ani gospodarczego w zapalcie części ceny nieruchomości bowiem nie była stroną umowy sprzedaży nieruchomości. Zarazem widać, iż błąd z punku widzenia interesów spółki był istotny i dotyczył jej czynności prawnej.

Czy przyczynienie się do błędu, adresata oświadczenia, może być przesłanką uchylenia się od tak złożonego oświadczenia?

Możliwym jest również przyczynienie się osoby trzeciej, a mianowicie adresata, do którego składamy nasze oświadczenie woli, w zaistnieniu wadliwej czynności prawnej. Chodzi tu o postawę adresata oświadczenia woli, polegającą na pewnego rodzaju współdziałaniu w zaistnieniu takiej czynności prawnej. W omawianym powyżej przykładzie, notariusz przyczynił się do błędu, który legł u podstaw złożenia takiego oświadczenia przez Spółkę (y) albowiem posiadał informacje dotyczące celu sporządzenia umowy sprzedaży udziałów w formie notarialnie poświadczonej przed nim zawartej i wiedział, kto i za kogo wpłacił określoną kwotę na rachunek depozytowy. Znając te okoliczności, notariusz mógł łatwo uprzedzić Spółkę (y) o skutkach jej czynności, co odpowiadałoby obowiązkom notariusza jako osoby zaufania publicznego.

W powyższej sytuacji, Spółka (y) miała uzasadnione podstawy do złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, powołując się na współprzyczynę zaistnienia wadliwej czynności prawnej w zachowaniu adresata oświadczenia woli.

Czy każde zachowanie może być obarczone błędem?

Należy pamiętać, iż błąd oznacza mylne wyobrażenie o istniejącym stanie rzeczy lub mylne wyobrażenie o treści złożonego oświadczenia woli, nie odnosi się natomiast do wewnętrznej motywacji strony umowy. Jeżeli strona podpisując umowę, działała w mylnym przekonaniu, co do wysokości ceny nieruchomości, sądząc, iż cena wpisana wynosi 400,000,00 zł, a była to cena rzędu 40.000,00 zł, to oczywistym jest, iż może uchylić sie od tak złożonego oświadczenia. Jeżeli jednak cena nieruchomości została zakontraktowana prawidłowo, ale na skutek wzrostu wartości nieruchomości w danym obszarze, strona chciałaby powołać się na błąd, celem unieważnienia umowy, to taka okoliczność nie może być skutecznie negowana poprzez skorzystanie z instytucji błędu.

Na pewno nie będzie błędem, użycie przez strony niewłaściwych nazw, określeń dla wyrażenia ich niewadliwej woli w zakresie ustalania ich praw i obowiązków. W szczególności, użycie nieprawidłowej nazwy dokonywanej czynności prawnej (np. nazwanie umowy o dzieło umową zlecenia lub odwrotnie). Określenie przy poręczeniu błędnie stron umowy, polegające jedynie na mylnym określeniu znanego poręczycielowi rzeczywistego stanu rzeczy nie jest błędem w sensie wady oświadczenia woli i nie ma wpływu na ważność udzielonego poręczenia. Nie będzie również błędem sytuacja, w której strony na skutek nieporozumienia, czyli braku zgodnych oświadczeń woli, nie osiągnęły wzajemnego porozumienia, a umowa nie doszła do skutku. Nie można mówić o błędzie, w sytuacji gdy ktoś składa podpis na dokumencie bez uprzedniego przeczytania go, a także nie ma błędu, jeżeli oświadczający znał otaczającą go rzeczywistość i rozumiał okoliczności np. zawieranej umowy, ale wyciągnął z nich niewłaściwe wnioski i podjął niesłuszną czy też niekorzystną dla siebie decyzję na przyszłość.

Czy można uchylić się od skutków oświadczenia woli na podstawie błędu co do prawa?

Błąd co do prawa polega na mylnym przeświadczeniu strony, co do istnienia prawnego obowiązku określonego zachowania się lub też prawnego obowiązku nadania postanowieniom np. umowy, ściśle określonej postaci. Ta postać błędu polegać może również na mylnym rozumieniu znaczenia określonego przepisu prawa, który odnosi się do treści zawartej umowy. Jednakże: granicą, która wyklucza możność powołania się na błąd co do prawa jest sytuacja, gdy mylne wyobrażenie o skutkach prawnych złożonego oświadczenia woli zostało spowodowane niedbalstwem bądź niedochowaniem należytej staranności wymaganej od przedsiębiorców, w zapoznaniu się z treścią składanego przez nich oświadczenia woli. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie o sygn. akt: IV CSK 204 przyjął, że nabywca nieruchomości uregulowanej w księdze wieczystej nie może powoływać się na błąd co do stanu prawnego nieruchomości i obciążenie jej hipoteką, jeżeli przed zawarciem umowy kupna nieruchomości nie zapoznał się z treścią księgi wieczystej, poprzestając na oświadczeniu zbywcy o jej obciążeniu. Oczywistym jest zatem, iż każdy uczestnik obrotu gospodarczego jest zobowiązany do zachowania reguł właściwego postępowania, celem zabezpieczenia własnych interesów przy zawieraniu umów sprzedaży, dzierżawy, najmu, a wobec tzw. profesjonalistów (przedsiębiorców), obowiązek ten jest bardziej stanowczo wymagany i egzekwowany. Należy podkreślić, iż nawet profesjonalny podmiot gospodarczy (,spółka”) może jednak uchylić się od skutków oświadczenia woli, złożonego pod wpływem błędu, co potwierdził w wyroku z dnia 17 czerwca 2014 r. w sprawie o sygn. akt: I OSK 401/13 Sąd Najwyższy, który wskazał, iż każdy podmiot prawny, nawet profesjonalista taki jak bank, ma prawo uchylić się od skutków umowy zawartej pod wpływem błędu i to również, jeżeli popełnił go ze swojej winy.

Uchylenie się od skutków oświadczenia woli w pozwie

Uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli może nastąpić nie tylko w piśmie skierowanym do innej osoby, ale również w pozwie wniesionym do sądu przeciwko takiej osobie. Należy pamiętać, iż oświadczenie o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, musi być złożone z zachowaniem rocznego terminu, który rozpoczyna bieg w chwili wykrycia błędu. Uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli może nastąpić także w oświadczeniu złożonym do protokołu na posiedzeniu sądowym.

Podsumowując, warto pamiętać, iż w kodeksie cywilnym istnieje instytucja uchylenia się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu. Regulacja art. 84 k.c. pozwala w wielu przypadkach na uniknięcie poważnych szkód w majątku spółki, spowodowanych niewłaściwym, a niekiedy nieprzemyślanym postępowaniem jej reprezentantów, a zarazem może być jedyną drogą dla unieważnienia wadliwej czynności prawnej.

Podstawa prawa: ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. „Kodeks cywilny”( t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.).

Autor: Artur Rostkowski, adwokat, Kancelaria Chałas i Wspólnicy

Print Friendly, PDF & Email

admin

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *